Wetenschap

Over technologie en innovatie. Over hoe de consument en de patiënt steeds centraal moet staan. Over GMO’s, IVF en stamceltechnologie. En een klein beetje over handel.

Groen en Biotech

Men vraagt me vaak hoe het kan dat ik als wetenschapper voor een partij als Groen heb gekozen. De groenen verzetten zich namelijk tegen genetisch gemodificeerde organismen (GMO’s) en dat is een belangrijk symbooldossier in de strijd met de biotechwereld.  Biotechnologie staat als voorbeeld voor wetenschappelijke innovatie en hier in Vlaanderen staat de wieg van de “groene” biotech, waar Marc Van Montagu in 1983 met “Plant Genetic Systems” (sedert 2002 deel uitmakend van Bayer Cropscience) als boegbeeld voor staat.  Ook het VIB (Vlaams Instituut voor Biotechnologie) is wereldbefaamd en Vlaanderen kan dus een beetje beschouwd worden als het Silicon Valley van de biotechnologie.  Flanders Bio is hiervan een exponent. Zowel Van Montagu als de mensen van het VIB zijn topwetenschappers, waarom dan toch die hetze met de groenen? Is Groen dan tegen wetenschap en innovatie? Of geef ik mijn wetenschappelijke status op door voor Groen te kiezen?

 

Sinds mijn politieke “coming-out” word ik voortdurend aangesproken over mijn standpunt over GMO’s en twijfelen sommigen dus aan mijn wetenschappelijkheid.  Op Facebook en Twitter word ik keer op keer aangevallen als ik pleit voor nuance en voorzichtigheid.  Hoe meer ik me verdiep in het onderwerp, hoe meer ik bewust word dat hier een echte godsdienstoorlog aan de gang is.  Argumenten pro en contra worden heen en weer geslingerd, appelen en peren worden met elkaar vergeleken en het ene argument lokt het volgende uit.  Sereen kan je dat debat niet noemen, en een snelle Google-search zal je leren hoe emotioneel er het soms aan toe gaat. Het gaat met andere woorden om veel meer dan wetenschap, aan beide zijden. Het gaat om ideologie en waarden, om het debat rond wetenschap en technologie, over de maakbaarheid van de mens en de wereld, over sociale systemen en rechtvaardigheid. Het gaat om overtuiging, ik zou haast zeggen over geloof. En zoals steeds als het over ideologie of geloof gaat, is er fanatisme en extremisme. En geldt het motto: wie niet voor mij is, is tegen mij…

 

De Maakbare Mens

Laat het meteen duidelijk zijn: ik ben voor de maakbaarheid van de mens.  Ik vind wetenschap, technologie, innovatie, en meer in het bijzonder genetische manipulatie, stamceltechnologie, nanotechnologie, enz… fantastisch.  Ik behoor niet tot de groep romantici die de natuur ophemelen en vinden dat technologie alles kapotmaakt. Technologie maakt niets kapot.  De mens maakt kapot, door onverantwoord gebruik van die technologie en wetenschap.  Als industriële productie zorgt dat er meer economische groei komt en mensen een hogere levenstandaard en welvaart krijgen, dan is dat goed.  Als diezelfde ontwikkeling het milieu aantast of arbeiders in mensonwaardige omstandigheden doet werken voor het grote geldgewin van enkelen, dan is dat niet goed. De moderne wetenschap zal binnenkort van onschatbare waarde blijken in de geneeskunde, waar men meer en meer gaat naar geïndividualiseerde geneeskunde (met bvb medicamenten speciaal op maat gemaakt met behulp van farmacogenetica), men krijgt meer een meer inzicht in het functioneren van ons brein, en straks dus deregeneratieve geneeskunde dankzij de stamcelbiologie.

Fantastisch wordt dat (als het allemaal veilig en betaalbaar kan), maar dezelfde technologieën kunnen ook leiden totmisbruiken.  Wat met de privacy als onze genetische informatie te grabbel gegooid wordt (verzekeringsinstellingen zouden maar al te graag die informatie te pakken krijgen). Wat als manipulatie van ons brein gebruikt wordt om ons koopgedrag te beïnvloeden?  Wat als stamceltechnologie in de handen komt van grote multinationals die alles patenteren?

Ik ben absoluut voor de maakbaarheid van de mens en technologische vooruitgang.  Ik ben helemaal fan van organisaties als De Maakbare Mens, die zich bezig houden met de maatschappelijke en ethische vragen rondom medische en biotechnologische vooruitgang. Deze vooruitgang is voor mij een soort sprong voorwaarts in de menselijke evolutie en is volgens mij onvermijdbaar.  Maar ik ben absoluut tegen een maakbaarheid van de mens die leidt tot onrechtvaardigheid, tot verknechting en tot uitbuiting. De grens van de maakbaarheid van de ene mens wordt met andere woorden bepaald door de autonomie, veiligheid en de belangen van de andere mens.Technologische innovatie heeft dus twee kanten. Naast een stevige portie zelfregulatie, is het volgens mij aan de overheid om ervoor te zorgen dat de goede kanten maximaal leiden tot vooruitgang van de samenleving en verbetering van de welvaart voor iedereen, en dat de slechte kanten aan banden gelegd worden.

Voor IVF en stamceltechnologie, en tegen GMO’s?

Ja dus. Waarom? Wel, in de ganse discussie moeten verschillende argumenten op een rijtje gezet worden, en om niet alles op één hoop te gooien, ga ik dan dan ook doen.  Een aantal argumenten die ik hier wil behandelen zijn veiligheid, rechtvaardige toegang, financiële belangen en geïnformeerde toestemming. Als het over veiligheid gaat, heeft IVF te maken met individuen (weliswaar met hun kinderen), stamceltechnologie of farma biotechnologie ook met individuen, maar GMO’s met de wereldvoedselvoorziening en het ganse ecosysteem.  Geïnformeerde toestemming is in de geneeskunde een basisprincipe, rechtvaardige toegang en beperking van financiële belangen zijn universele waarden.

IVF (in-vitrofertilisatie)

IVF of een aanverwante techniek is het laatste redmiddel voor een koppel met onvervulde kinderwens, en al is het laatste woord betreffende de veiligheid van IVF nog niet gezegd, eventuele risico’s zijn zeer beperkt, en zonder IVF zouden die kinderen er gewoonweg niet zijn. Ook moeten koppels ingelicht worden over alle aspecten, ook de veiligheidsaspecten, en beslissen ze zelf of ze van deze technologie gebruik gaan maken of niet. Ik pleit er absoluut tegen om IVF te gaan voorstellen als de wondertechniek die men te pas en ten onpas inzet als men wil, zolang er alternatieven zijn.  Niet alleen omwille van de veiligheid, maar ook omwille van de kostprijs (4000 tot 5000 euro per behandeling) en de zware psychologische impact op de koppels. Ik ben ook rabiaat tegen de private IVF-commerce, die in vele landen hoogtij viert, en wanhopige koppels aantrekt met valse beloften en vooral hoge facturen.  Gelukkig is dat in ons land zo goed als niet mogelijk. Ik ben ook heel blij met de gemakkelijke toegang tot IVF in ons land, zodat iedereen die IVF echt nodig heeft, het ook kan krijgen (IVF is sedert 2003 terugbetaald). Dus ‘pro IVF’ zoals het in ons land is geregeld, inderdaad, omdat de balans noodzakelijkheid/veiligheid/financiële aspecten volgens mij in evenwicht is.

Stamceltechnologie

Dit is een ander verhaal, de technologie is nog in volle ontwikkeling, en de eerste klinische studies zijn pas gestart. Voorzichtigheid is dus nog geboden en de weg naar de kliniek zal ook hier nog lang zijn, vooraleer alle aspecten van veiligheid, betaalbaarheid, billijke toegang en financiële aspecten in evenwicht zijn. Sowieso betreft het hier een vorm van biotechnologie die het individu aanbelangt, en die geen gevolgen voor de volksgezondheid of het ecosysteem met zich meebrengt.De controverse die actueel in Europa heerst, heeft te maken met het gebruik van embryo’s en embryonale stamcellen, en heeft niets te maken met wetenschap of volksgezondheid, maar met religieuze opvattingen over wanneer het leven exact begint.  Hierop ben ik dieper ingegaan in een andere tekst op deze website (zie: het burgerinitiatief One-of-us). Dus: ‘pro stamceltechnologie’.

GMO’s

Is de groene biotechnologie, het toepassen van biotechnologie in de landbouw, niet van dezelfde orde? Het is evident dat de technologie als dusdanig absoluut fantastisch is.  Het genetisch verbeteren van plantensoorten is iets wat mensen al duizenden jaren doen, en de wetten van Mendel maken duidelijk hoe dat gaat. Nu beschikken we dus over een short-cut en kunnen we genen in planten inbrengen die allerlei eigenschappen van die planten gaan veranderen. We kunnen ervoor zorgen dat ze grotere vruchten dragen, resistenter zijn aan ongunstige omstandigheden zoals droogte of arme gronden, of dat ze genen bevatten die een insecticide produceren tegen hun belagers. Of omgekeerd genen, die ze zelf resistent maken tegen allerlei herbiciden. Het is meteen duidelijk dat er heel wat verschillende soorten GMO’s bestaan, en ze bestaan voor maïs, katoen, aardappelen, tomaten, tabak en tal van andere plantensoorten. Sommigen GMO’s lijken zinvol, andere minder (zo is men een soort tabak aan het produceren die geneesmiddelen zou bevatten tegen kanker…).

Wat zijn dan de problemen met deze GMO’s? Vanwaar de controverse? Wel de godsdienstoorlog over GMO’s heeft te maken met tegengestelde waarden die aan het ganse dossier verbonden zijn en met elkaar in conflict komen. Waarden waar mensen belang aan hechten, waarop men zijn wereldbeeld baseert, waarden die ons op een bepaalde manier in het leven doen staan. De GMO-controverse is in wezen een ideologische strijd tussen diegenen die geloven in de wetenschap, de maakbaarheid van mens en maatschappij, en de technologische vooruitgang, en hun tegenstrevers die zich zorgen maken over rechtvaardigheid, gelijke verdeling, de landen in het Zuiden en grof geldgewin. 

In het ganse debat zijn dat de grote ‘drivers’, en het moge meteen duidelijk zijn dat beide waardensystemen elkaar niet uitsluiten. De pro-GMO’ers  staan aan de kant van de wetenschap en de vooruitgang, maar worden aangevallen op grond van het feit dat ze de monopolies van enkele grote bedrijven zouden verdedigen (wat de meesten helemaal niet doen). De contra-GMO’ers zijn voor rechtvaardigheid en herverdeling, maar worden aangevallen op grond van hun zogenaamde onwetenschappelijkheid (wat evenmin correct is, er zijn heel veel wetenschappers in het contra-GMO-kamp). Het is dus een strijd die wel allen samen tegen de verkeerde personen voeren…

Ja, er zijn natuurlijk andere argumenten in het debat, zoals de veiligheid, de impact op de biodiversiteit en het ecosysteem, en het is duidelijk dat hierover hetlaatste woord nog niet gezegd is. De ene positieve studie wordt tegengesprokendoor een andere negatieve studie.  Een wat mij betreft evenwichtige stelling is die van de European Network of Scientists for Social and Environmental Responsibility (ENSSER), die in oktober 2013 een literatuuroverzicht brengt en tot de conclusie komt dat we het écht nog niet weten. Pro-studies hebben vaak links met de industrie, contra-studies worden afgedaan als niet betrouwbaar.  En ja,het is niet gemakkelijk om te bewijzen dat iets veilig is, het omgekeerde is veelgemakkelijker, maar dat neemt niet weg dat we zolang we het niet zeker weten het voorzorgsprincipe moetenhanteren.  Daarop is ons ganse Europese regelgeving gebaseerd en deze stelt ons milieu en onze gezondheidboven alles.  Geheel in tegenstelling tot bvb de Verenigde Staten, wat trouwens de reden is waarom Groenhelemaal tegen het TTIP (transatlantisch vrijhandelsakkoord tussen de VS en de EU – voorwerp van een andere pagina op deze website) gekant is.

Een studie waar vaak naar verwezen wordt is die van Marvier et al. (2007) in Science, die in een meta-analyse aantonen dat velden met GMO-maïs en katoen meer insecten bevatten dan klassieke velden die met insecticiden behandeld worden (maar minder dan velden die niet met insecticiden behandeld worden), maar dezelfde Marvierwijst ook op het feit dat GMO’s een mogelijke bedreiging van de ecosystemen inhouden (transgene gewassen blijven niet binnen de grenzen van hun veld, maar verspreiden zich…).

Een laatste, voor mij erg belangrijk, argument bestaat erin dat GMO’s – indien ze niet veilig zouden blijken te zijn) – meteen onze ganse wereldvoedselvoorziening en ecosystemen bedreigen. Indien ze op de lange duur niet veilig blijken te zijn, dan zullen de gevolgen dramatisch zijn. Onheilsprofetisme?  Hopelijk niet… Voor mij is dat het grote verschil met de andere vormen van biotechnologie in de geneeskunde of de farma. Daar zijn de (eventuele negatieve) gevolgen beperkt tot het individu, de toepassing komt onmiddellijk ten goede van het individu (genezing van ziekte), en het individu krijgt volledige informatie en kan toestemmen of weigeren (principe van de geïnformeerde toestemming). Bij het gebruik van GMO’s in de landbouw en de voedselvoorziening, wordt de consument niet geïnformeerd (labelling van voedingswaren bevat niet of ze GMO’s bevatten), in vele gevallen zoals in de VS is er trouwens geen alternatief meer.

Waarom vindt men dat men voor wat betreft voeding, waarvan de impact op de gezondheid meer dan aangetoond is, andere principes moet hanteren dan in de farma of de geneeskunde? Zijn er geen risico’s verbonden aan het opnemen van pesticiden of andere hormoonverstorende stoffen via de voeding? Is er nog iemand die dat durft te beweren, na alle dioxinecrisissen en andere voedselschandalen van de laatste jaren?

Besluit

De GMO-discussie is er een van wetenschap versus solidariteit, en dat is dus een valse discussie.  Er zijn tal van wetenschappers die ook de kant van de solidariteit kiezen (en ik ben er een van) en er zijn tal van mensen die het grote geldgewin bestrijden, die absoluut niets tegen wetenschap hebben, integendeel. Men moet de discussie daarom niet willen voeren als een wetenschappelijke discussie alleen, want daar zijn we nog absoluut niet uit, maar als één van solidariteit en van voorzichtigheid. Tegen het geldgewin van enkele grote bedrijven, tegen het verknechten en afhankelijk maken van de boeren in het Zuiden, tegen mogelijke bedreigingen van het ecosysteem en de natuur. GMO’s voorstellen als middel om de wereldhonger te verhelpen, om de landbouwproductie te verbeteren en pesticidegebruik te verminderen, is niet correct, en elke studie die dit beweert wordt tegengesproken door een andere. De meeste GMO’s worden ingezet als biobrandstoffen of veevoeder en zullen dus de honger niet verhelpen, en onkruid ontwikkelt resistentie waardoor steeds nieuwe pesticiden en nieuwere GMO’s nodig zullen zijn (is het niet veelzeggend dat het dezelfde bedrijven zijn die pesticiden produceren die ook GMO’s produceren?).

Laat ons het debat voeren zoals het moet, namelijk vóór het afstappen van de industriële landbouw met zijn kwetsbare monoculturen en zijn onderdrukte boeren in het Zuiden, naar een rechtvaardiger, kleinschaliger en korte-keten landbouw, en vooral naar een biologische en gezonde voeding. Ter wille van onze kinderen en kleinkinderen.

Dus ja, ik zit op dezelfde lijn als Groen en Bart Staes. En toch ben en blijf ik wetenschapper, no doubt about it.

Liquid error: undefined method `pages' for nil:NilClass

Reacties

Vennligst sjekk din e-post og klikk på lenken for å bekrefte din nye e-postadresse.